Na posiedzeniu w dniu 28 lipca 2025 roku Sejmik Województwa Pomorskiego podjął uchwałę w sprawie uchwalenia Audytu Krajobrazowego Województwa Pomorskiego. Decyzja radnych podsumowuje kilkuletni okres prac nad pierwszym tego typu dokumentem obejmującym ocenę stanu przestrzeni całego województwa pomorskiego. Otwiera ona jednocześnie możliwość implementacji wniosków i rekomendacji zawartych w audycie krajobrazowym w aktach planowania przestrzennego na poziomie lokalnym, które są sporządzane przez organy poszczególnych gmin. Przyjęcie dokumentu poprzedziła szeroka dyskusja połączonych Komisji Sejmiku Województwa Pomorskiego oraz kilkumiesięczny proces konsultacyjny dotyczący założeń, a następnie również projektu tego dokumentu.

Nowy akt planowania przestrzennego

Zgodnie z ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym organy samorządu województwa są zobligowane do sporządzenia audytu krajobrazowego. To szczególne narzędzie zarządzania krajobrazem, którego celem jest identyfikacja krajobrazów występujących na terenie całego województwa wraz z określeniem ich cech charakterystycznych oraz oceną wartości każdego z nich. Jest sporządzany nie rzadziej niż raz w ciągu 20 lat, stanowiąc tym samym najbardziej kompleksową analizę przestrzeni regionu, obejmującą w szczególności elementy przyrodnicze i kulturowe o największym wpływie na ocenę krajobrazu i jego walorów. Audyt krajobrazowy jest również aktem planowania przestrzennego pozostającym w ścisłym powiązaniu z aktami planowania na stanowionymi na poziomie lokalnym oraz regionalnym.

Do sporządzenia tego dokumentu Zarząd Województwa Pomorskiego przystąpił we wrześniu 2018 roku. Nastąpiło to tuż po rozpoczęciu prac nad szczegółowo określającym przebieg procesu sporządzenia audytu rozporządzeniem Rady Ministrów, które zostało wydane w styczniu 2019 roku. Z uwagi na skalę i charakter opracowania początkowe etapy prac nad Audytem obejmowały gromadzenie materiałów merytorycznych oraz budowę baz danych integrujących informacje o przestrzeni całego województwa pomorskiego. Pracom towarzyszyły również liczne wizje terenowe prowadzone przez zespół geografów, architektów i planistów przestrzennych będących pracownikami Pomorskiego Biura Planowania Regionalnego.

Proces ten pozwolił na identyfikację na terenie regionu krajobrazów priorytetowych, czyli krajobrazów szczególnie cennych dla społeczeństwa ze względu na wartości przyrodnicze, kulturowe, historyczne, architektoniczne, urbanistyczne, ruralistyczne lub estetyczno-widokowe, które wymagają zachowania lub określenia warunków ich kształtowania. Spośród 1 793 jednostek krajobrazowych 152 zostały uznane za krajobrazy priorytetowe. Obejmują one mniej niż 13% powierzchni województwa pomorskiego.

Bezpośrednim efektem prac jest dokument elektroniczny obejmujący szczegółową charakterystykę jednostek krajobrazowych oraz występujących w ich obrębie zagrożeń występujących ze strony czynników naturalnych, częściej jednak wynikających z działalności człowieka. Najważniejszym wynikiem audytu jest zbiór rekomendacji i wniosków dotyczących kształtowania krajobrazu, które zostały sformułowane dla wyznaczonych krajobrazów priorytetowych oraz krajobrazów w obrębie obszarów, o których mowa w art. 38a ust. 3 pkt 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Należą do nich w szczególności wybrane formy ochrony przyrody oraz ochrony dziedzictwa kulturowego. Z uwagi na ich znaczenie dla krajobrazu regionu powinny podlegać one szerszej ochronie.

Współpraca z samorządami lokalnymi

Pomimo ściśle określonej procedury sporządzenia audytu krajobrazowego określonej w Rozporządzeniu Rady Ministrów, istotnym elementem prac było zaangażowanie samorządów lokalnych oraz organizacji pozarządowych i mieszkańców poszczególnych gmin. Działanie to odbywało się między innymi poprzez wykorzystanie badań społecznych organizowanych w 2022 roku dotyczących oceny przestrzeni i związków z miejscem zamieszkania, w którym uczestniczyli pracownicy samorządowi, jak i przedstawiciele społeczności lokalnych. Niespełna rok przed rozpoczęciem formalnego procesu opiniowania dokumentu przez samorządy lokalne przeprowadzono ponadto cykl roboczych spotkań w różnych częściach województwa pomorskiego, w których przedstawiano po raz pierwszy proponowane zapisy kart jednostek krajobrazowych. Równolegle do trwających prac do debaty publicznej wprowadzano zagadnienia związane z zarządzaniem krajobrazem, w tym poprzez organizację konferencji i seminariów    towarzyszących obchodom Międzynarodowego Dnia Krajobrazu.

Na początku bieżącego roku zapisy dokumentu zaopiniować mogły samorządy lokalne oraz inne organy opiniujące. Odnosiły się one w szczególności do proponowanego brzmienia zapisów dotyczących poszczególnych fragmentów przestrzeni województwa pomorskiego. W posiedzeniach rad gmin oraz ich komisji uczestniczyli przedstawiciele zespołu projektowego odpowiedzialnego za opracowanie dokumentu, których zadaniem było wyjaśnienie wszelkich wątpliwości wokół poszczególnych zapisów. Zasadność poszczególnych opinii ocenił na początku kwietnia Zarząd Województwa Pomorskiego, decydując tym samym o skierowaniu do publicznego wyłożenia kolejnej wersji dokumentu.

Przyjęcie Audytu Krajobrazowego Województwa Pomorskiego poprzedziło wyłożenie, a następnie rozpatrzenie uwag złożonych w trakcie publicznego wyłożenia projektu tego dokumentu, które zostało dokonane przez Zarząd, a w kolejnym kroku przez Sejmik Województwa Pomorskiego. Swój głos w dyskusji zabrały nie tylko społeczności lokalne, ale również organizacje społeczne i zawodowe istotne z punktu widzenia ochrony krajobrazu, w tym Instytut Ochrony Krajobrazu Pomorza czy Towarzystwo Urbanistów Polskich. W kwietniu i maju bieżącego roku w różnych częściach województwa pomorskiego zorganizowano aż siedemnaście spotkań dotyczących projektu audytu krajobrazowego. Część spośród zgłaszanych uwag odnosiła się również do konieczności zaproponowania nowych lub powiększenia istniejących form ochrony przyrody oraz ochrony dziedzictwa kulturowego, co stanowiło jeden z istotnych wyników Audytu Krajobrazowego Województwa Pomorskiego.

Narzędzie zarządzania krajobrazem

Województwo Pomorskie jest kolejnym regionem, który przyjął nowy akt planowania przestrzennego, jakim jest audyt krajobrazowy. Pierwszym z nich było Województwo Wielkopolskie, w którym został przyjęty wiosną 2023 roku. Do końca 2024 roku zostały uchwalone również audyty krajobrazowe dla województw kujawsko-pomorskiego, mazowieckiego i lubuskiego, a w 2025 również województwa podkarpackiego. opolskiego oraz warmińsko-mazurskiego. Decyzja Sejmiku Województwa Pomorskiego ma miejsce w dziesięciolecie wejścia w życie ustawy o wzmacnianiu narzędzi ochrony krajobrazu, która wprowadziła nowe rozwiązania planistyczne do ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Prace nad audytem krajobrazowym ujawniły wiele wyzwań będących konsekwencją polityki przestrzennej wdrażanej przez samorządy lokalne w oparciu o obowiązujący system planowania przestrzennego. Nowe wyzwania dla gospodarowania przestrzenią, których intensyfikację obserwowano zwłaszcza w okresie prac nad audytem, wskazują na szereg konfliktów społecznych wokół wykorzystania przestrzeni oraz relacji poszczególnych funkcji.

Wejście w życie Audytu Krajobrazowego Województwa Pomorskiego nastąpi z dniem 1 października 2025 roku. Otworzy to możliwość wykorzystania zawartych w nim wniosków i rekomendacji w zarządzaniu krajobrazem. Szczególną rolę w tym procesie będą miały samorządy gmin, gdyż zgodnie z intencją ustawodawcy wnioski i rekomendacje zawarte w audycie krajobrazowym będą uwzględniane w procesie prac nad innymi aktami planowania przestrzennego sporządzanymi na poziomie lokalnym. W szczególności zostaną one uwzględnione w trwających pracach nad sporządzeniem planów ogólnych gmin, które potrwają do połowy 2026 roku.

Zarząd Województwa Pomorskiego, jako organ odpowiadający za uzgadnianie aktów planowania przestrzennego na poziomie lokalnym, będzie w ramach procedury składania wniosków do planów przekazywać organom sporządzającym akty planistyczne tabelę z wyszczególnionymi dla danego obszaru rekomendacjami. Następnie, zadaniem organu sporządzającego projekt aktu planistycznego będzie dokonanie oceny w zakresie celowości i możliwości uwzględnienia poszczególnych rekomendacji w rozstrzygnięciach projektu danego dokumentu. Procesowi temu będzie służył również prowadzony od wielu lat przez samorząd województwa dialog terytorialny, którego formuła zostanie poszerzona o zagadnienia związane z audytem krajobrazowym.

Jedną z form zapoznania się z dokumentacją Audytu Krajobrazowego Województwa Pomorskiego jest  uruchomiony w tym celu portal mapowy, którego celem jest sprawny dostęp do kart jednostek krajobrazowych, które stanowią podstawowe opracowanie dotyczące charakterystyki i oceny krajobrazu oraz zidentyfikowanych zagrożeń i rekomendacji i wniosków, a także kart sporządzonych dla form ochrony. Przeglądanie portalu umożliwia dostęp do dokumentów poprzez identyfikację poszczególnych obiektów.