Zmieniające się warunki klimatyczne stają się jednym z najistotniejszych uwarunkowań rozwoju przestrzennego. Wzrost temperatury, zmiany w rozkładzie i intensywności opadów, występowanie okresów suszy i fal upałów oraz rosnąca presja na zasoby wodne wpływają na funkcjonowanie infrastruktury, gospodarki, środowiska przyrodniczego i osadnictwa. Uwzględnienie tych procesów w planowaniu przestrzennym jest niezbędne dla ograniczania ryzyka klimatycznego oraz zwiększania odporności przestrzeni i społeczności na konsekwencje tych zmian.

W związku z przystąpieniem do aktualizacji Planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego konieczne jest uwzględnienie w nim zasad dotyczących ochrony klimatu oraz działań adaptacyjnych do zmian klimatu w ujęciu regionalnym. Wymóg ten został wprowadzony nowelizacją ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z lipca 2023 roku. Zagadnienia związane z adaptacją do zmian klimatu były podejmowane przede wszystkim na poziomie lokalnym – przykładem są miejskie plany adaptacji sporządzane dla miast o liczbie mieszkańców powyżej 20 tysięcy. Nie istniał natomiast obowiązek uwzględniania tych zagadnień w dokumentach planistycznych na poziomie województwa.

Regionalna diagnoza klimatu i ryzyka

Potrzeba uwzględnienia problematyki klimatycznej w planowaniu przestrzennym na poziomie regionalnym stała się podstawą do sporządzenia, w ramach prac nad aktualizacją Planu, opracowania dotyczącego uwarunkowań klimatycznych oraz zagrożeń związanych ze zmianami klimatu w województwie pomorskim. Autorem opracowania jest dr Michał Marosz z Uniwersytetu Gdańskiego, klimatolog, wieloletni pracownik Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Celem opracowania jest przygotowanie regionalnej diagnozy klimatu i ryzyka klimatycznego, która pozwoli lepiej uwzględnić zmiany klimatu w planowaniu przestrzennym oraz kształtowaniu polityki adaptacyjnej i bezpieczeństwa publicznego. Analiza obejmuje charakterystykę aktualnych warunków klimatycznych, prognozowane kierunki ich zmian do połowy XXI wieku oraz ocenę ich znaczenia dla zagospodarowania przestrzennego i funkcjonowania systemów społeczno-gospodarczych.

Przeprowadzona analiza obejmuje podstawowe cechy klimatu regionu oraz występowanie wybranych ekstremalnych zjawisk meteorologicznych, istotnych z punktu widzenia gospodarki przestrzennej, infrastruktury, środowiska i bezpieczeństwa mieszkańców. Uwzględniono również scenariusze zmian klimatu do 2050 roku, ze szczególnym uwzględnieniem tych elementów, które mogą wpływać na strukturę przestrzenną regionu, lokalizację funkcji, odporność infrastruktury oraz potrzeby adaptacyjne jednostek terytorialnych. Dobór analizowanych scenariuszy uwzględniał dostępność i przydatność danych oraz ich znaczenie dla oceny warunków prowadzenia gospodarki przestrzennej. Istotnym elementem opracowania jest również przestrzenna ocena ekspozycji, podatności, zagrożeń i ryzyka klimatycznego. Analizy przeprowadzono w odniesieniu do podziału administracyjnego województwa na powiaty, co pozwala wskazać obszary szczególnie narażone na skutki zmian klimatu oraz lepiej różnicować działania adaptacyjne w zależności od lokalnych uwarunkowań.

Najważniejsze wyniki diagnozy

Wyniki potwierdzają, że województwo pomorskie jest zróżnicowane zarówno pod względem warunków klimatycznych, jak i podatności na skutki zmian klimatu. Prognozy wskazują przede wszystkim na dalszy wzrost temperatury, w tym zwiększenie liczby dni upalnych i nocy tropikalnych, przy jednoczesnym zmniejszaniu liczby dni mroźnych i zmianach w zakresie pokrywy śnieżnej. Zróżnicowanie przestrzenne dotyczy również opadów, suszy i dostępności zasobów wodnych.

Analizy pokazują, że nie istnieje jeden obszar województwa najbardziej narażony na wszystkie zagrożenia klimatyczne. Ryzyko ma charakter sektorowy i przestrzenny – inne wyzwania dotyczą dużych miast, inne obszarów rolniczych i pojeziernych, lasów i terenów turystycznych, a jeszcze inne strefy nadmorskiej. Szczególnego znaczenia nabierają ryzyka związane z suszą, zasobami wodnymi oraz występowaniem wysokich temperatur.

Podstawa działań adaptacyjnych

Wnioski z opracowania będą podstawą do sformułowania w Planie zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego zasad prowadzenia działań na rzecz ochrony klimatu i adaptacji do zmian klimatu w skali regionalnej. Mają one wspierać kształtowanie bardziej odpornej, bezpiecznej i zrównoważonej przestrzeni województwa pomorskiego oraz uwzględnianie ryzyka klimatycznego w przyszłych dokumentach planistycznych i strategicznych.